Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
RP-N baner

Nr 34 (2026)

Artykuły

„Państwo stanu wyjątkowego”. Franciszek Ryszka o Niemczech narodowego socjalizmu

DOI: https://doi.org/10.35757/RPN.2026.34.05
Przesłane: 16 stycznia 2026
Opublikowane: 6 października 2026

Abstrakt

Artykuł analizuje dorobek naukowy Franciszka Ryszki (1924–1998), wybitnego prawnika i historyka idei, uznawanego za pioniera badań nad systemem państwa i prawa III Rzeszy w polskiej historiografii. Centralnym punktem rozważań jest jego monumentalna monografia Państwo stanu wyjątkowego z 1963 r., w której sformułował autorską interpretację reżimu narodowosocjalistycznego. Tekst rekonstruuje kluczowe paradygmaty badawcze Ryszki, takie jak: (1) odrzucenie monokauzalizmu – krytyka uproszczonych marksistowskich teorii faszyzmu jako narzędzia kapitalizmu na rzecz analizy psychologii społecznej i ideologii; (2) koncepcja dual state – inspiracja ustaleniami Ernsta Fraenkla i Franza Neumanna ukazująca konflikt między resztkami państwa normatywnego a dominującym państwem prerogatywnym (decyzjonistycznym); (3) kwestia konsensusu – teza o szerokim poparciu społecznym dla Hitlera, która podważa model totalitaryzmu oparty wyłącznie na dualizmie: terrorystyczna władza – zniewolone masy; (4) definicja wroga obiektywnego – analiza mechanizmów wykluczenia i eksterminacji grup uznanych za biologiczne zagrożenie, ze szczególnym uwzględnieniem recepcji myśli Hannah Arendt i Rafała Lemkina. Artykuł odnosi się również do kontrowersyjnego stanowiska Ryszki wobec teorii totalitaryzmu, uznawał bowiem to pojęcie za ahistoryczne i instrumentalizowane politycznie. Mimo upływu dekad dorobek Ryszki pozostaje kluczowym punktem odniesienia dla badań nad prawnoustrojową ewolucją dyktatur XX w.

Bibliografia

  • 2006-05-28 Benedykt XVI – Przemówienie w Auschwitz-Birkenau, „Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu” [online, dostęp: 31 VII 2026]: <https://cdim.pl/teksty/2006-05-28-benedykt-xvi-przemowienie-w-auschwitz-birkenau/>.
  • Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, przeł. D. Grinberg, M. Szawiel, Świat Książki, Warszawa 2023.
  • Arendt H., The Origins of Totalitarianism, Schocken Books, New York 1951.
  • Boulding K.E., Conflict and Defense. A General Theory, Harper Torchbooks, New York 1962.
  • Bracher K.D., Die deutsche Diktatur. Entstehung, Struktur, Folgen des Nationalsozialismus,
  • Kiepenheuer & Witsch, Köln–Berlin 1969.
  • Bracher K.D., Zeitgeschichtliche Kontroversen. Um Faschismus, Totalitarismus, Demokratie, Piper Verlag, München 1970.
  • Fest J.C., Hitler. Eine Biographie, Propyläen-Verlag, Berlin 1973.
  • Fraenkel E., The Dual State. A Contribution to the History of Dictatorship, Oxford University Press, New York–London–Toronto 1941.
  • Friedrich C.J., Brzezinski Z.K., Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Harvard University Press, Cambridge 1956.
  • Fromm E., Escape from Freedom, Farrar & Rinehart, New York 1941.
  • Fromm E., Ucieczka od wolności, przeł. O. Ziemilska, A. Ziemilski, Czytelnik, Warszawa 1993.
  • Gleason A., Totalitarianism. The Inner History of the Cold War, Oxford University Press, Oxford 1995.
  • Goebbels J., Dzienniki, t. 1–2, oprac. E.C. Król, Świat Książki, Warszawa 2013–2014.
  • Haffner S., Anmerkungen zu Hitler, Fischer Taschenbuch Verlag, München 1978.
  • Jonca K., Seweryn Wysłouch, [w:] Uczeni wrocławscy 1945–1979, red. J. Trzynadlowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław 1980.
  • Kogon E. et al, Der totale Notstandsstaat, Stimme Verlag, Frankfurt am Main 1965.
  • Kornat M., Amerykańskie odkrycie teorii totalitaryzmu. Carl Friedrich nie był pierwszy..., [w:] Natura totalitaryzmów. Od modelu Carla J. Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego po doświadczenia XXI wieku / The Nature of Totalitarianism. From the Model Proposed by Carl J. Friedrich and Zbigniew Brzeziński to the Threats of the 21st Century, red. E. Habowski, Instytut Pileckiego, Warszawa 2023.
  • Kornat M., Polska szkoła sowietologiczna (1930–1939), Arcana, Kraków 2003.
  • Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1944.
  • Malaparte C., Technique du coup d’État, Paris 1933.
  • Natura totalitaryzmów. Od modelu Carla J. Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego po doświadczenia XXI wieku / The Nature of Totalitarianism. From the Model Proposed by Carl J. Friedrich and Zbigniew Brzeziński to the Threats of the 21st Century, red. E. Habowski, Instytut Pileckiego, Warszawa 2023.
  • Neumann F., Behemot. Narodowy socjalizm. Ustrój i funkcjonowanie 1933–1944, przeł. J. Giebułtowski, Wydawnictwo Naukowe „Textura”, Warszawa 2016.
  • Neumann F.L., Behemoth. The Structure and Practice of National Socialism, Oxford University Press, New York–London 1942.
  • Nolte E., Faschismus in seiner Epoche, Piper Verlag, München 1963.
  • Nolte E., Die faschistischen Bewegungen. Die Krise des liberalen Systems und die Entwicklung der Faschismen, Aufl. 2, Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1971.
  • Polska Ludowa 1944–1950. Przemiany społeczne, red. F. Ryszka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974.
  • Popkiewicz J., Ryszka F., Przemysł ciężki Górnego Śląska w gospodarce Polski międzywojennej (1922–1939), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Opole 1959.
  • Rauschning H., Gespräche mit Hitler, Europa Verlag, Zürich 1940.
  • Rauschning H., Revolution des Nihilismus. Kulisse und Wirklichkeit im Dritten Reich, Europa Verlag, Schutzumschlag: Hermann Fischer, Zürich–New York 1938.
  • Rauschning H., Rewolucja nihilizmu, Warszawa 1938.
  • Rauschning H., Rozmowy z Hitlerem, przeł. J. Hensel, R. Turczyn, Iskry, Warszawa 1994.
  • Ryszka F., Bilans zamknięcia?, [w:] F. Ryszka, Historia, polityka, państwo. Wybór studiów, t. 2, red. K. Jonca, B. Gola, M. Maciejewski, Wydawnictwo „Adam Marszałek”, Toruń 2002.
  • Ryszka F., Carl Schmitt w nauce prawa i polityki XX w. Twórca i dzieło. Szkic do portretu i wybrane wątki teorii, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1996, t. 19.
  • Ryszka F., Człowiek nazwiskiem Hitler, [w:] F. Ryszka, Lektury i przemyślenia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1978.
  • Ryszka F., Faszyzm europejski. Rozdzielność i wspólnota. Perspektywy badań porównawczych, „Dzieje Najnowsze” 1978, nr 1.
  • Ryszka F., Historia, polityka, państwo. Wybór studiów, t. 1–2, red. K. Jonca, B. Gola, M. Maciejewski, Wydawnictwo „Adam Marszałek”, Toruń 2002.
  • Ryszka F., Intelektualiści w Niemczech, wczoraj i dzisiaj, [w:] F. Ryszka, Literatura pod ciśnieniem historii, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1967.
  • Ryszka F., Lektury i przemyślenia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1978.
  • Ryszka F., Literatura pod ciśnieniem historii, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1967.
  • Ryszka F., Noc i mgła. Niemcy w okresie hitlerowskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1966.
  • Ryszka F., Norymberga. Prehistoria i ciąg dalszy, Czytelnik, Warszawa 1982.
  • Ryszka F., Pamiętnik inteligenta. Dojrzewanie, BGW, Warszawa 1994.
  • Ryszka F., Pamiętnik inteligenta. Samo życie, Dom Wydawniczy „ARS”, Warszawa 1996.
  • Ryszka F., Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa w III Rzeszy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964.
  • Ryszka F., Polska Ludowa w dziejach państwa i narodu polskiego. Przyczynek do ewolucji „państwa narodowego”, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1995, t. 47, z. 1–2.
  • Ryszka F., Les sources psychologiques et sociales du fascisme, „Acta Poloniae Historica” 1970, t. 20.
  • Ryszka F., U źródeł sukcesu i klęski. Szkice z dziejów hitleryzmu, Czytelnik, Warszawa 1975.
  • Ryszka F., Wstęp, [w:] E. Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. O. Ziemilska, A. Ziemilski, Czytelnik, Warszawa 1993.
  • Silone I., Faschismus. Seine Entstehung und seine Entwicklung, Europa Verlag, Zürich 1934.
  • Silone I., Schule de Diktatoren, Europa Verlag, Zürich 1938.
  • Szawłowski R., Rafał Lemkin – twórca pojęcia „ludobójstwo” i główny architekt Konwencji z 9 XII 1948 (w czterdziestolecie śmierci), „Państwo i Prawo” 1999, z. 10.
  • Sztompka P., Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków 2002.
  • Taylor A.J.P., The Origins of the Second World War, Hamish Hamilton, Oxford 1961.
  • Topitsch E., Stalins Krieg. Die Sowjetische Langzeitstrategie gegen den Westen als rationale Machtpolitik, Busse, Seewald, Herford 1990.
  • Topitsch E., Wojna Stalina. Długofalowa strategia radziecka wobec Zachodu jako racjonalna polityka siły, przeł. D. Aleksandrowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1996.
  • Uczeni wrocławscy 1945–1979, red. J. Trzynadlowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław 1980.

Downloads

Download data is not yet available.