Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
RP-N baner

Nr 34 (2026)

Artykuły

Prawnicy-badacze – o roli Tadeusza Cypriana i Jerzego Sawickiego w badaniu i osądzeniu niemieckich zbrodni

DOI: https://doi.org/10.35757/RPN.2026.34.06
Przesłane: 15 stycznia 2026
Opublikowane: 6 października 2026

Abstrakt

Artykuł analizuje dorobek Tadeusza Cypriana i Jerzego Sawickiego – wybitnych prawników, którzy jako prokuratorzy Najwyższego Trybunału Narodowego (NTN) i członkowie polskiej delegacji w Norymberdze stali się pionierami badań nad niemieckim systemem okupacyjnym. Tekst rekonstruuje ich biografie, podkreślając ewolucję zawodową od przedwojennych specjalizacji w prawie karnym i prasowym po współtworzenie fundamentów międzynarodowego prawa karnego po 1945 r.
Głównym przedmiotem rozważań jest wkład obu prawników w wypracowanie nowatorskich koncepcji sądzenia zbrodni nowego typu. Autorka wskazuje na kluczowe osiągnięcia Cypriana i Sawickiego, takie jak: a) koncepcja zbrodniczego systemu i spisku – korelacja anglosaskiej formuły conspiracy i zapisów polskiego kodeksu karnego z 1932 r., co pozwoliło na skazywanie sprawców zza biurka (m.in. Arthura Greisera czy Ludwiga Fischera); b) implementacja pojęcia ludobójstwa – wykorzystanie teorii Rafała Lemkina w procesach przed NTN jeszcze przed formalnym uchwaleniem konwencji ONZ z 1948 r.; c) uznanie obozów koncentracyjnych za organizacje przestępcze – przełomowa interpretacja winy zbiorowej personelu SS. Tekst podkreśla również walor dokumentacyjny ich pracy. Dzięki procesom karnym zebrano bowiem unikalny materiał dowodowy (zeznania i ekspertyzy), który do dziś stanowi kluczowe źródło dla historyków okupacji. Działalność Cypriana i Sawickiego była szczytowym osiągnięciem polskiej judykatury, łączącym rygoryzm prawny z głęboką humanistyczną refleksją nad upadkiem etyki w narodowym socjalizmie.

Bibliografia

  • Akty prawne
  • Dekret z dnia 11 kwietnia 1947 r. o zmianie dekretu o Najwyższym Trybunale Narodowym, Dz.U. 1947, nr 32, poz. 143.
  • Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9 grudnia 1948 r., Dz.U. 1952, nr 2, poz. 9.
  • Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 1946 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu z dnia 22 stycznia 1946 r. o Najwyższym Trybunale Narodowym, Dz.U. 1946, nr 59, poz. 327.
  • Polski kodeks karny z 11 VII 1932 r. wraz z prawem o wykroczeniach, przepisami wprowadzającemi i utrzymanemi w mocy przepisami kodeksu karnego austriackiego, niemieckiego i rosyjskiego i skorowidzem, kom. Z. Sobolewski, A. Laniewski, Księgarnia Nakładowa, Lwów 1932.
  • Ustawa z dnia 27 kwietnia 1949 r. o zmianie przepisów postępowania karnego, Dz.U. 1949, nr 32, poz. 238.
  • Literatura
  • Andrejew I., Lernell L., Sawicki J., Prawo karne Polski Ludowej. Zarys wykładu części ogólnej, Wydawnictwo Ministerstwa Sprawiedliwości, Warszawa 1950.
  • Bazyler M.J., Tuerkheimer F.M., The Forgotten Trials of the Holocaust, New York University Press, New York 2014.
  • Case No. 3. The Almelo Trial. Trial of Otto Sandrock and Three Others. British Military Court for the Trial of War Criminals, Almelo, Holland, on 24th–26th November, 1945, [w:] Law Reports of Trials of War Criminals, vol. 1, The United Nations War Crimes Commission by His Majesty’s Stationery Office, London 1947: <https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llmlp/Law-Reports_Vol-1/Law-Reports_Vol-1.pdf> [dostęp: 16 II 2026].
  • Case No. 10. The Belsen Trial. Trial of Josef Kramer and 44 Others. British Military Court, Luneburg, 17th September – 17th November, 1945, [w:] Law Reports of Trials of War Criminals, vol. 2, The United Nations War Crimes Commission by His Majesty’s Stationery Office, London 1947: <https://www.worldcourts.com/imt/eng/decisions/1945.11.17_United_Kingdom_v_Kramer.pdf> [dostęp: 16 II 2026].
  • Cyprian T., Faktyczna i prawna sytuacja delegacji polskiej na procesie norymberskim, [w:] Norymberga – nadal otwarty rozdział historii. W XXX rocznicę wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, Ministerstwo Sprawiedliwości, Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1977.
  • Cyprian T., Obóz koncentracyjny organizacją przestępczą, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1948, nr 1.
  • Cyprian T., Wehrmacht, zbrodnia i kara, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1971.
  • Cyprian T., Zbrodnie przeciwko pokojowi, „Państwo i Prawo” 1948, nr 3.
  • Cyprian T., Sawicki J., Agresja na Polskę w świetle dokumentów, t. 1–2, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1946.
  • Cyprian T., Sawicki J., Ludzie i sprawy Norymbergi, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1967.
  • Cyprian T., Sawicki J., Materiały norymberskie. Umowa, statut, akt oskarżenia, wyrok, radzieckie votum, Książka, Warszawa 1948.
  • Cyprian T., Sawicki J., Nazi Rule in Poland, 1939–1945, Polonia, Warsaw 1961.
  • Cyprian T., Sawicki J., Nieznana Norymberga. Dwanaście procesów, Książka i Wiedza, Warszawa 1965.
  • Cyprian T., Sawicki J., Nuremberg in Retrospect. People and Issues of the Trial, Western Press Agency, Warsaw 1967.
  • Cyprian T., Sawicki J., Oskarżamy, Wydawnictwo „Przełom”, Kraków 1949.
  • Cyprian T., Sawicki J., Prawo norymberskie. Bilans i perspektywy, E. Kuthan, Warszawa 1948.
  • Cyprian T., Sawicki J., Prawo polskie w walce z hitleryzmem i kolaboracjonizmem, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 11–12.
  • Cyprian T., Sawicki J., Procesy wielkich zbrodniarzy wojennych w Polsce, Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa „Czytelnik”, Warszawa 1949.
  • Cyprian T., Sawicki J., Przed trybunałem świata. Refleksje, wspomnienia, dokumenty, cz. 1–2, Książka i Wiedza, Warszawa 1962.
  • Cyprian T., Sawicki J., Przestępstwa międzynarodowe, Spółdzielnia Wydawniczo-Oświatowa „Czytelnik”, Warszawa 1948.
  • Cyprian T., Sawicki J., Siedem wyroków Najwyższego Trybunału Narodowego, Instytut Zachodni, Poznań 1962.
  • Cyprian T., Sawicki J., Sprawy polskie w procesie norymberskim, Instytut Zachodni, Poznań 1956.
  • Cyprian T., Sawicki J., Walka o zasady norymberskie (1945–1955), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
  • Cyprian T., Sawicki J., Siewierski M., Głos ma prokurator…, Iskry, Warszawa 1962.
  • Dziurok A., Udział w organizacji przestępczej jako zbrodnia z dekretu sierpniowego, [w:] Dekret sierpniowy jako narzędzie rozliczeń z kolaboracją i zbrodniami niemieckimi okresu II wojny światowej, red. A. Dziurok, P. Piątek, Instytut Pamięci Narodowej, Katowice–Warszawa 2025.
  • Fijalkowski A., Tadeusz Cyprian: Polish War Crimes Prosecutor and Photographer, „Law and Humanities” 2021, vol. 15, issue 1.
  • Finder G., Prusin A., Justice behind the Iron Curtain. Nazis on Trial in Communist Poland, University of Toronto Press, Toronto 2018.
  • Gondek L., Polskie Misje Wojskowe 1945–1949. Polityczno-prawne, ekonomiczne i wojskowe problemy likwidacji skutków wojny na obszarze okupowanych Niemiec, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1981.
  • Greene J., Sprawiedliwość w Dachau. Opowieść o procesach nazistów, Świat Książki, Warszawa 2012.
  • Grzebyk P., Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.
  • Grzebyk P., Krzan B., Wierczyńska K., Polski dorobek w zakresie międzynarodowego prawa karnego w latach 1918–2018, Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2023.
  • Grzebyk P., Tarnogórski R., Siła prawa zamiast prawa siły. Ludwik Ehrlich i jego wkład w rozwój nauki prawa międzynarodowego oraz nauki o stosunkach międzynarodowych, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2020.
  • Hirsch F., Soviet Judgment at Nuremberg. A New History of the International Military Tribunal after World War II, Oxford University Press, Oxford 2020.
  • Historical Origins of International Criminal Law, vol. 2, ed. M. Bergsmo, Cheah W.L., Yi P., Torkel Opsahl Academic EPublisher, Brussels 2014.
  • Jasiński Ł., Sprawiedliwość i polityka. Działalność Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich/Hitlerowskich w Polsce 1945–1989, przedm. P. Machcewicz, Instytut Studiów Politycznych PAN, Gdańsk–Warszawa 2018.
  • Joachimiak S., Zorganizowana grupa i związek przestępczy (art. 258 § 1 KK), „Kwartalnik Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury” 2018, z. 2 (30).
  • Klafkowski A., Obozy koncentracyjne hitlerowskie jako zagadnienie prawa międzynarodowego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968.
  • Królikowski M., Odpowiedzialność karna jednostki za sprawstwo zbrodni międzynarodowej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011.
  • Law Reports of Trials of War Criminals, vol. 1–2, The United Nations War Crimes Commission by His Majesty’s Stationery Office, London 1947: <https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llmlp/Law-Reports_Vol-1/Law-Reports_Vol-1.pdf>, <https://www.worldcourts.com/imt/eng/decisions/1945.11.17_United_Kingdom_v_Kramer.pdf> [dostęp: 16 II 2026].
  • Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe. Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1944.
  • Lubecka J., Jerzy Sawicki – przyczynek do biografii, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2025, t. 45, nr 1.
  • Lubecka J., Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Instytut Pamięci Narodowej, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2021.
  • Marcinko M., The Concept of Genocide in the Trials of Nazi Criminals before the Polish National Tribunal, [w:] Historical Origins of International Criminal Law, vol. 2, ed. M. Bergsmo, Cheah W.L., Yi P., Torkel Opsahl Academic EPublisher, Brussels 2014.
  • Norymberga – nadal otwarty rozdział historii. W XXX rocznicę wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, Ministerstwo Sprawiedliwości, Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1977.
  • Ratajczak A., Profesor doktor Tadeusz Cyprian, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1976, z. 4.
  • Rybicka M., Prof. Tadeusz Cyprian. Toga i obiektyw, „Życie Uniwersyteckie” [online], 7 I 2019 [dostęp: 15 II 2024]: <https://www.uniwersyteckie.pl/sto-lat-uam/prof-tadeusz-cyprian-toga-i-obiektyw>.
  • Sawicki J., Als sei Nürnberg nie gewesen. Die Abkehr von den völkerrechtlichen Prinzipien der Nürnberger Urteile, Deutscher Zentraverlag, Berlin 1958.
  • Sawicki J., Cicha i głośna prawda sądownictwa, cz. 1–4, „Bunt Młodych” 1934, nr 8–11 (57–60).
  • Sawicki J., Ludobójstwo. Od pojęcia do konwencji 1933–1948, Księgarnia Wydawnicza „L.J. Jaroszewski”, Kraków 1949.
  • Sawicki J., De Nuremberg à la nouvelle Wehrmacht, Editions „Polonia”, Varsovie 1958.
  • Sawicki J., Przed polskim prokuratorem. Dokumenty i komentarze, Iskry, Warszawa 1961.
  • Sawicki J., Przestępstwo podżegania do wojny, Warszawa 1951.
  • Sawicki J., Walawski B., Zbiór przepisów specjalnych przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim i zdrajcom narodu. Z komentarzem, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik” Kraków 1945.

Downloads

Download data is not yet available.

Podobne artykuły

<< < 1 2 3 4 5 6 7 > >> 

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.