BRICS i Szanghajska Organizacja Współpracy jako komplementarne formy instytucjonalne i geopolityczne?

Abstrakt

Celem refleksji podjętej w artykule jest ukazanie zakresu instytucjonalnej i geopolitycznej komplementarności grupy BRICS oraz Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SzOW). Takie postawienie problemu wydaje się istotne w kontekście dynamicznych zmian, jakie zachodzą dziś w systemie światowym. Stany Zjednoczone, będące największym mocarstwem świata i głównym filarem obecnego porządku międzynarodowego, starają się zredefiniować w nim swoje miejsce i rolę wobec wzrostu potęgi mocarstw azjatyckich. Chiny, Indie i eurazjatycka Rosja, realizując swoją wizję policentrycznego świata bez amerykańskiej hegemonii, wiążą się w sojusze, powołując i wzmacniając nowe formaty współpracy o zasięgu globalnym (BRICS) oraz regionalnym (SzOW). Podmioty te różnią się składem członkowskim, zasięgiem geograficznym, charakterem, celami, stopniem zinstytucjonalizowania i genezą. Grupa BRICS pojawiła się w czasie, gdy SzOW już istniała i miała za sobą pierwszy etap ewolucji – od forum konsultacyjnego pięciu państw do pełnowymiarowej regionalnej organizacji międzynarodowej. Oba formaty współpracy zrzeszają dziś po dziesięciu członków, w tym czterech wspólnych: Chiny, Indie, Iran i Rosję. Ogólne cele tych struktur sprowadzają się do trzech kwestii: policentrycznego systemu międzynarodowego, niezależnego od Zachodu alternatywnego globalnego systemu finansowego oraz głębokiej reformy ONZ. Między członkami zarówno BRICS, jak i SzOW istnieje jednak wiele sprzeczności i konfliktów interesów, co w niektórych przypadkach prowadzi do gorących konfrontacji. Wysoka dynamika aktualnej sytuacji międzynarodowej nie pozwala jednoznacznie przewidzieć przyszłości tych podmiotów – czy relacje w ich ramach będą ewoluowały w kierunku luźnego sojuszu taktycznego, czy realnego partnerstwa strategicznego. Możliwe jest natomiast uchwycenie głównych tendencji, trendów i procesów. W niniejszym tekście będą one badane za pomocą metody porównawczej, analizy instytucjonalnej oraz analizy układu sił (metody geopolitycznej).