Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
SP baner

Online First

Artykuły

Warunki brzegowe wyobraźni w epoce antropocenu: Jakiej refleksji krytycznie potrzebujemy?

DOI: https://doi.org/10.35757/STP.2026.54.3.07
Przesłane: 3 marca 2026
Opublikowane: 31 sierpnia 2026

Abstrakt

Tekst wskazuje pięć warunków brzegowych przebudowy wyobraźni na potrzeby wyzwań epoki antropocenu. Wybrane z tych warunków są w nim zilustrowane w oparciu o przykłady historyczne i najnowsze ustalenia ekonomii ekologicznej wystudzania wzrostu. Inspiracją do ich przedstawienia jest idea użyteczności epizodów rozpaczy Jacoba Hubera jako gruntujących nadzieję opartą na wiedzy, autentyczną i uczciwą poznawczo.

Bibliografia

  • Adorno, T. W. (2005). Progress. W T. W. Adorno, Critical Models: Interventions and Catchwords (H. W. Pickford, Tłum., 143–160). Columbia University Press.
  • Barlow, N., Regen, L., Cadiou, N., Chertkovskaya, E., Hollweg, M., Plank, C., Schulken, M., & Wolf, V. (Eds.). (2022). Degrowth & Strategy: How to Bring about Social-Ecological Transformation. MayFly Books.
  • Bendell, J. (2018). Deep adaptation. A map for navigating climate tragedy (2nd ed.). IFLAS Occasional Paper.
  • Bendell, J. (2018, 27 lipca). Głęboka adaptacja: mapa nawigacyjna katastrofy klimatycznej (A. Wierzba & P. Szaj, tłum.) http://lifeworth.com/DeepAdaptation-pl.pdf.
  • Bendyk, E. (2023). Energia, moc, przemoc. W J. Hausner & M. Krzykawski (Red.), Gospodarka i entropia. Jak wyjść z polikryzysu? (89–99). Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  • Bentley, R. A., Maddison, E. J., Ranner, P. H., Bissell, J., Caiado, C. C. S., Bhatanacharoen, P., Clark, T., Botha, M., Akinbami, F., Hollow, M., Michie, R., Huntley, B., Curtis, S. E., & Garnett, P. (2014). Social tipping points and Earth system dynamics. Frontiers in Environmental Science, 2(35), 1–7. http://doi.org/10.3389/fenvs.2014.00035.
  • Bińczyk, E. (2012). Technonauka w społeczeństwie ryzyka. Filozofia wobec niepożądanych następstw praktycznego sukcesu nauki. Wydawnictwo Naukowe UMK.
  • Bińczyk, E. (2018). Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Bińczyk, E. (2018a). Utrata przyszłości w epoce antropocenu. Stan Rzeczy, 1(14), 109–134. https://doi.org/10.51196/srz.14.6.
  • Bińczyk, E. (2018b). Ludzkości opłaca się przetrwanie. Polityka, 43(3284), 28–31.
  • Bińczyk, E. (2019). The most unique discussion of the 21st century? The debate on the Anthropocene pictured in seven points. The Anthropocene Review, 6(1–2), 3–18. https://doi.org/10.1177/2053019619848215.
  • Bińczyk, E. i doktoranci. (2022). Przyszłość antropocenu w czasach wojny i marazmu. Możliwe punkty przełomowe. W K. Kępiński & A. Krężlik (Red.), Antropocen. W stronę architektury regenerującej (361–374). Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki.
  • Bińczyk, E. (2023). Uniwersytet w epoce antropocenu. Misja ekspertów i normatywne aspekty badań naukowych w obliczu ryzyka planetarnej destabilizacji. Teksty Drugie, 1, 223–243. https://doi.org/10.18318/td.2023.1.13.
  • Bińczyk, E. (2023a). Uspołecznianie antropocenu. Ekowerwa i ekologizowanie ekonomii. Wydawnictwo Naukowe UMK.
  • Catlin, J. R., & Wang, Y. T. (2013). Recycling gone bad: When the option to recycle increases resource consumption. Journal of Consumer Psychology, 23(1), 122–127.
  • Chakrabarty, D. (2023). Planetarne przebłyski (A. Ostolski, tłum.). W D. Chakrabarty, Humanistyka w czasach antropocenu (E. Domańska & M. Sugiera, Red., 319–354). Universitas.
  • Crownshaw, T., Morgan, C., Adams, A., Sers, M., dos Santos, N. B., Damiano, A., Gilbert, L., Haage, G. Y., & Greenford, D. H. (2019). Over the horizon: Exploring the conditions of a post-growth world. The Anthropocene Review, 6(1–2), 117–141.
  • Crutzen, P. J., & Stoermer, E. F. (2000). The ‘Anthropocene’. Global Change Newsletter, 41, 17–18.
  • Elsberg, M. (2024). Celsjusz (E. Ptaszyńska-Sadowska, Tłum.). Wydawnictwo W.A.B.
  • Fitzpatrick, N., Parrique, T., & Cosme, I. (2022). Exploring degrowth policy proposals: A systematic mapping with thematic synthesis. Journal of Cleaner Production, 365, 132764.
  • Frelek, A. (2024). Nature and domination: Reading Marx and Adorno in the age of the climate crisis [Doctoral dissertation, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk].
  • Ghosh, A. (2016). The Great Derangement: Climate Change and the Unthinkable. Penguin Books (E-book).
  • Grodzicki, M., Pałasz, M., & Skrzypczyński, R. (2024, 26 października). Jeśli nie dewzrost, to co? Gazeta Wyborcza. https://wyborcza.biz/biznes/7,179195,31397402,jesli-nie-dewzrost-to-co.html?disableRedirects=true.
  • Grygieńć, J. (2025). Filozofia polityki dla świata + 5°C. Zarys problemu. W J. Grygieńć, J. Krzeski & Z. Nerczuk (Red.), Ex uno Plura. O świecie, który nie daje się podporządkować (103–119). Wydawnictwo Naukowe UMK.
  • Gurowska, M., Rosińska, M., & Szydłowska, A. (Red.). (2020). ZOEpolis. Budując wspólnotę ludzko-nie-ludzką (2. wyd.). Fundacja Bęc Zmiana.
  • Haberl, H., Wiedenhofer, D., Virág, D., Kalt, G., Plank, B., Brockway, P., Fishman, T., Hausknost, D., Krausmann, F., Leon-Gruchalski,B., Mayer, A., Pichler, M., Schaffartzik, A., Sousa, T., Streeck, J., & Creutzig, F. (2020). A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions. Part II: Synthesizing the insights. Environmental Research Letters, 15(6), 065003, 1–42. http://doi.org/10.1088/1748-9326/ab842a.
  • Hausner, J., & Krzykawski, M. (Red.). (2023). Gospodarka i entropia. Jak wyjść z polikryzysu? Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  • Holemans, D., Ferrante, L., & Vermass, E. (2024). Enough. Thriving Societies Beyond Growth. Green European Foundation.
  • Huber, M. T. (2022). Climate Change as Class War. Building Socialism on a Warming Planet. Verso.
  • Huber, J. (2023). Hope from despair. The Journal of Political Philosophy, 31(1), 80–101. http://doi.org/10.1111/jopp.12283.
  • Kemp, L., Xu, C., Depledge, J., Ebi, K. L., Gibbins, G., Kohler, T. A., Rockstrom, J., Scheffer, M., Schellnhuber, H. J., Steffen, W., & Lenton, T. M. (2022). Climate Endgame: Exploring catastrophic climate change scenarios. PNAS, 119(34), e2108146119. https://doi.org/10.1073/pnas.2108146119.
  • Krzykawski, M. (2023). Egzosomatyzacja lub moment technologiczny antropocenu. Postscriptum Polonistyczne, 2(32), 3–17.
  • Lynas, M., Houlton, B. Z., & Perry, S. (2021). Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature. Environmental Research Letters, 16(11), 114005. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ac2966.
  • Mann, M. E. (2021). Nowa wojna klimatyczna. Jak ocalić naszą planetę? (T. Szlagor, Tłum.). Wydawnictwo Dolnośląskie.
  • Markiewka, T. (2020). Zmienić świat raz jeszcze. Jak wygrać walkę o klimat. Wydawnictwo Czarna Owca.
  • Mills, C. W. (2007). Wyobraźnia socjologiczna (M. Bucholc, Tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Monbiot, G., & Hutchison, P. (2024). The Invisible Doctrine. The Secret History of Neoliberalism (& How It Came to Control Your Life). Penguin Books.
  • Overland, I., & Sovacool, B. K. (2020). The misallocation of climate research funding. Energy Research & Social Science, 62, 101349.
  • Oxfam. (2023). Survival of the Richest. How We Must Tax the Super-Rich Now to Fight Inequality. https://policy-practice.oxfam.org/resources/survival-of-the-richest-how-we-must-tax-the-super-rich-now-to-fight-inequality-621477/.
  • Popkiewicz, M. (2023). Zrozumieć transformację energetyczną. Od depresji do wizji albo jak wykopywać się z dziury, w której jesteśmy. Wydawnictwo Sonia Draga.
  • Reichel, A., & Perey, R. (2018). Moving beyond growth in the Anthropocene. The Anthropocene Review, 5(3), 242–249.
  • Richardson, K., Steffen, W., Lucht, W., Bendtsen, J., Cornell, S. E., Donges, J. F., Drüke, M., Fetzer, I., Bala, G., von Bloh, W., Feulner, G., Fiedler, S., Gerten, D., Gleeson, T., Hofmann, M., Huiskamp, W., Kummu, M., Mohan, C., Nogués-Bravo, D., Petri, S., Porkka, M., Rahmstorf, S., Schaphoff, S., Thonicke, K., Tobian, A., Virkki, V., Wang-Erlandsson, L., Weber, L., & Rockström, J. (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances, 9(37), https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adh2458.
  • Ripple, W. J., Wolf, C., Newsome, T. M., Gregg, J. W., Lenton, T. M., Palomo, I., Eikelboom, J. A. J., Law, B. E., Huq, S., Duffy, P. B., & Rockström, J. (2021). World scientists’ warning of a climate emergency 2021. BioScience, 71(9), 894–898. https://doi.org/10.1093/biosci/biab079.
  • Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin III, F. S., Lambin, E. F., Lenton, T. M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, B. J., Nykvist, B., de Wit, C. A., Hughes, T., van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P. K., Costanza, R., Svedin, U., Falkenmark, M., Karlberg, L., Corell, R. W., Fabry, V. J., Hansen, J., Walker, B., Liverman, D., Richardson, K., Crutzen, P., & Foley, J. A. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461, 472–475. https://doi.org/10.1038/461472a.
  • Romm, J. (2024). Zmiany klimatu (3. wyd.; A. Adamczyk-Karwowska, Tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Savin, I., & van den Bergh, J. (2024). Reviewing studies of degrowth? Are claims matched by data, methods and policy analysis? Ecological Economics, 226, 108324. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2024.108324.
  • Schandl, H., Fischer-Kowalski, M., West, J., Giljum, S., Dittrich, M., Eisenmenger, N., Geschke, A., Lieber, M., Wieland, H., Schaffartzik, A., Krausmann, F., Gierlinger, S., Hosking, K., Lenzen, M., Tanikawa, H., Miatto, A., & Fishman, T. (2018). Global material flows and resource productivity. Forty years of evidence. Journal of Industrial Ecology, 22(4), 827–838. https://doi.org/10.1111/jiec.12626.
  • Scheidel, W. (2025). Wielki zrównywacz. Przemoc i historia nierówności od epoki kamienia do XXI wieku (P. Szadkowski, Tłum.). Wydawnictwo GlowBook.
  • Simpson, B., Willer, R., & Feinberg, M. (2022). Radical flanks of social movements can increase support for moderate factions. PNAS Nexus, 1(3), pgca110. https://doi.org/10.1093/pnasnexus/pgad478.
  • Stockholm Resilience Centre. (b.d.). Planetary boundaries. Stockholm University. Pobrano 25 kwietnia 2022 z http://stockholmresilience.org/research/planetary-boundaries.html.
  • Stuart, D., Gunderson, R., & Petersen, B. (Eds.). (2021). The Degrowth Alternative. A Path to Address Our Environmental Crisis? Routledge.
  • Taylor, M. R., Rubin, E. S., & Hounshell, D. A. (2005). Regulation as the Mother of Innovation: The Case of SO2 Control. Law & Policy, 27(2), 348–378. https://doi.org/10.1111/j.1467-9930.2005.00203.x.
  • Ulrich, U., Muraca, B., Pineault, É., Sahakian, M., Schaffartzik, A., Novy, A., Streissler, C., Haberl, H., Asara, V., Dietz, K., Lang, M., Kothari, A., Smith, T., Spash, C., Brad, A., Pichler, M., Plank, C., Velegrakis, G., Jahn, T., Carter, A., Huan, Q., Kallis, G., Martínez Alier, J., Riva, G., Satgar, V., Mantovani, E. T., Williams, M., Wissen, M., & Görg, C. (2021). From planetary to societal boundaries: An argument for collectively defined self-limitation. Sustainability: Science, Practice, and Policy, 17(1), 264–291. https://doi.org/10.1080/15487733.2021.1940754.
  • Ward, J. D., Sutton, P. C., Werner, A. D., Costanza, R., Mohr, S. H., & Simmons, C. T. (2016). Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible?, PLoS ONE, 11(10), e0164733. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0164733.
  • Wiedenhofer, D., Virág, D., Kalt, G., Plank, B., Streeck, J., Pichler, M., Mayer, A., Krausmann, F., Brockway, P., Schaffartzik, A., Fishman, T., Hausknost, D., Leon-Gruchalski, B., Sousa, T., Creutzig, F., & Haberl, H. (2020). A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions. Part I: Bibliometric and conceptual mapping. Environmental Research Letters, 15(6), 063002, 1–15. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ab8429.
  • York, R., & McGee, J. A. (2016). Understanding the Jevons paradox. Environmental Sociology, 2(1), 77–87.

Downloads

Download data is not yet available.