Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki

Tom 70 Nr 2 (2026): Nowe wrażliwości antropologii

Artykuły i rozprawy

Refleksyjność i wrażliwość w badaniach jakościowych: Praktyki metodologiczne w polskiej socjologii

DOI: https://doi.org/10.35757/KiS.2026.70.2.2
Przesłane: 23 lipca 2025
Opublikowane: 30 czerwca 2026

Abstrakt

Przedmiotem zainteresowania autorek są metodologiczne opisy jakościowych praktyk badawczych występujące w najnowszych polskojęzycznych publikacjach socjologicznych. Zastanawiają się one, czy i w jaki sposób w publikacjach takich definiuje się i praktykuje wrażliwość i refleksyjność badawczą, jak badacze/badaczki (nie)radzą sobie z opisem metodologicznym i usytuowaniem siebie w polu badań jakościowych, do jakiej literatury się odwołują, kto/co stanowi ich metodologiczne inspiracje. Obszarem badań uczyniły artykuły opublikowane w ciągu ostatnich kilku lat w czterech wiodących kwartalnych czasopismach socjologicznych, traktując je jako geertzowskie „gatunki zmącone” („Studia Socjologiczne”, „Kultura i Społeczeństwo”, „Przegląd Socjologiczny” i „Przegląd Socjologii Jakościowej”). Taki dobór materiału pozwolił — po wyszukaniu wytypowanych słów kluczowych i kontekstów ich użycia — stwierdzić, że współczesny polskojęzyczny dyskurs socjologiczny funkcjonuje między refleksyjnością deklarowaną a refleksyjnością praktykowaną. Refleksyjność rzadko przybiera formę pogłębionej praktyki tekstowej; częściej pozostaje sygnalizowana poprzez język deklaracji czy / lub odwołania do kategorii wrażliwości i świadomości badawczej. Analiza wskazuje również na wyraźną obecność zrutynizowanych norm pisarskich i metodologicznych. W konsekwencji refleksyjność nie znika z praktyk badawczych, lecz przyjmuje formę ukrytą i częściowo niewysłowioną, rzadko powiązaną z namysłem etycznym nad odpowiedzialnością badawczą i publikacyjną.

Bibliografia

  • Ackerly Brooke, True Jacqui, 2008, Reflexivity in practice: Power and ethics in feminist research on international relations, „International Studies Review”, 10(4), s. 693–707 (https://doi.org/10.1111/j.1468-2486.2008.00826.x).
  • Archer Margaret Scotford, 2007, Making Our Way Through the World: Human Reflexivity and Social Mobility, Cambridge University Press, Cambridge.
  • Babbie Earl, 2008, Podstawy badań społecznych, tłum. zbiorowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  • Bauman Zygmunt, 2003, Żyjąc (czasami umierając) na tłocznej planecie, „Przegląd Socjologiczny”, 52(2), s. 35–51.
  • Beck Ulrich, Giddens Anthony, Lash Scott, 2009, Refleksyjna modernizacja: polityka, tradycja i estetyka w nowoczesnym porządku społecznym, tłum. Jacek Konieczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  • Ber Linda (red.), 2023, Feminist Ethnographies. Methodological Reflections in Gender Research, Umeå University (https://umu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1798640/FULLTEXT_02.pdf).
  • Berger Roni, 2015, Now I see it, now I don’t: Researcher’s position and reflexivity in qualitative research, „Qualitative Research”, 15(2), s. 219–234 (https://doi.org/10.1177/1468794112468475).
  • Bielska Beata, Herman Aleksandra, Kalinowska-Sinkowska Katarzyna, Męcfal Sylwia, Ostaszewska Aneta, Palęcka Alicja, Pietrusińska Marta Jadwiga, Słaby Katarzyna, Surmiak Adrianna, 2025, Jakościowe badania feministyczne i queerowe, „Przegląd Socjologiczny”, 74(2), s. 121–145 (https://doi.org/10.26485/PS/2025/74.2/10).
  • Bourdieu Pierre, Wacquant Loïc J. D., 2001, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, tłum. Anna Sawisz, Oficyna Naukowa, Warszawa.
  • Creswell John W., 2013, Projektowanie badań naukowych. Metody jakościowe, ilościowe i mieszane, tłum. Jan Gilewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
  • Denzin Norman K., 1997, Interpretive Ethnography: Ethnographic Practices for the 21st Century, Sage, London.
  • Dickson-Swift Virginia, James Emma, Liamputtong Pranee, 2008, Undertaking Sensitive Research in the Health and Social Sciences: Managing Boundaries, Emotions and Risks, Cambridge University Press, Cambridge.
  • Ellis Carolyn, 1999, Heartful Autoethnography, „Qualitative Health Research”, 9(5), s. 669–683 (https://doi.org/10.1177/104973299129122153).
  • Ellis Carolyn, 2007, Telling secrets, revealing lives: relational ethics in research with intimate others, „Qualitative Inquiry”, 13(1), s. 3–29, https://doi.org/10.1177/1077800406294947.
  • Frankfort-Nachmias Chava, Nachmias David, 2001, Metody badawcze w naukach społecznych, tłum. Ewa Hornowska, Zysk i s-ka, Poznań.
  • Gałęziowski Jakub, 2020, When a Historian Meets Vulnerability. Methodological and Ethical Aspects of Research on Sensitive Topics and with People Affected by Difficult Experiences, „Rocznik Antropologii Historii”, 13, s. 169–189.
  • Giddens Anthony, 2001, Nowoczesność i tożsamość: „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. Alina Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  • Guba Egon G., Lincoln Yvonna S., 2010, Kontrowersje wokół paradygmatów, sprzeczności i wyłaniające się zbieżności, w: Norman K. Denzin, Yvonne S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1, tłum. Jan Bednarek, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 281––313.
  • Guillemin Marilys, Gillam Louise, 2004, Ethics, reflexivity, and “ethically important moments” in research, „Qualitative Inquiry”, 10(2), s. 261–280 (https://doi.org/10.1177/1077800403262360).
  • Hałas Elżbieta, 2011, Refleksyjność jako zasada i problem teorii społecznej, „Zagadnienia Naukoznawstwa”, 47(188), s. 191–202.
  • Hemmings Catherine, 2012, Affective solidarity: Feminist reflexivity and political transformation, „Feminist Theory”, 13(2), s. 147–161 (https://doi.org/10.1177/1464700112442643).
  • Karnieli-Miller Ora, Strier Ruth, Pessach Liron, 2009, Power relations in qualitative research, „Qualitative Health Research”, 19(2), s. 279–289 (https://doi.org/10.1177/1049732308329306).
  • Konecki Krzysztof T., 2020, Uwagi na temat tego, co jest postrzegane jako ważne i nieważne w socjologii, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 16(2), s. 188–206 (https://doi.org/10.18778/1733-8069.16.2.11).
  • Konecki Krzysztof T., 2021, The Meaning of Contemplation for Social Qualitative Research: Applications and Examples, Routledge, New York.
  • Konecki Krzysztof T., 2024, Kontemplacja i podejścia pierwszoosobowe w badaniach społecznych, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 20(2), s. 12–35 (https://doi.org/10.18778/1733-8069.20.2.02).
  • Kuźma Inga B., 2013, Tematy trudne — pola minowe — tabu w badaniu naukowym. Słowo wstępne, w: Inga B .Kuźma (red.), Tematy trudne. Sytuacje badawcze, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 7–13 (https://doi.org/10.18778/7525-963-6.01).
  • Law John, 2004, After Method Mess in Social Science Research, Routledge, New York–London.
  • Malewski Mieczysław, 2012, Metodologia badań społecznych — ortodoksja i refleksyjność, „Teraźniejszość — Człowiek — Edukacja: Kwartalnik Myśli Społeczno-Pedagogicznej”, 4 (60), s. 29–46.
  • Malewski Mieczysław, 2017, Badania jakościowe w naukach społecznych. O potrzebie metodo-logicznej wyobraźni, „Teraźniejszość — Człowiek — Edukacja”, 20/4(80), s. 105–120 (https://insted-tce.pl/ojs/index.php/tce/article/view/403).
  • Marcus George E., 2015, Reflexivity in anthropology, hasło w: International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences (wyd. drugie), t. 20, s. 88–92 (https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.12139-7).
  • Męcfal Sylwia, 2012, Problemy badań terenowych — wybrane kwestie metodologiczne, praktyczne oraz etyczne przy badaniu zjawisk «trudnych», „Przegląd Socjologiczny”, 61(1), s. 156–178.
  • Ostaszewska Aneta, 2013, From the Point of View of a Woman: Autobiographical Context of Feminist Studies, w: Marcin Kafar (red.), Scientific Biographies between the ‘Professional’ and ‘Non-Professional’ Dimensions of Humanistic Experiences, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 179–196.
  • Ostaszewska Aneta, 2014, Wprowadzenie do auto/biografii. Refleksja badaczki doświadczeń biograficznych kobiet. Perspektywa feministyczna, w: Renata Skrzyniarz, Ewa Krzewska, Wanda Zgłobicka-Gierut (red.), Badanie biografii — źródła, metody, konteksty, Wydawnictwo Episteme, Lublin, s. 53–68.
  • Ostaszewska Aneta, 2016, Daughter–father relationships. Biographical research from a feminist perspective, „NOWIS Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne”, 2(1), s. 204–217.
  • Palęcka Alicja, 2021, „Spokojnie, jestem grzeczny”. Molestowanie seksualne jako strategia uczestników badania, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 17(2), s. 44–60 (https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.2.03).
  • Rajtar Małgorzata, 2020, The concept of vulnerability within research ethics and health policies on rare diseases, „Przegląd Socjologiczny”, 69(3), s. 107–27 (https://doi.org/10.26485/PS/2020/69.3/5).
  • Rancew-Sikora Dorota, Cymbrowski Borys, 2016, W stronę socjologicznego ujęcia etyki badań naukowych, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 12(3) [Dylematy etyczne w badaniach terenowych], s. 21–39 (https://www.qualitativesociologyreview.org/PL/Volume35/PSJ_12_3.pdf).
  • Romańczuk-Woroniecka Grażyna, 2024, Ile wrażliwości etycznej potrzebuje socjologia? Przyczynek do krytyki „etyki proceduralnej” w badaniach socjologicznych, „Fabrica Societatis”, 7, s. 7–20 (https://doi.org/10.19195/2657-3679.7.1).
  • Sieber Julia E., Stanley Brenda, 1988, Ethical and professional dimensions of socially sensitive research, „American Psychologist”, 43, s. 49–55 (https://doi.org/10.1037//0003-066x.43.1.49).
  • Sułek Antoni, 2002, Ogród metodologii socjologicznej, Scholar, Warszawa.
  • Surmiak Adrianna, 2022, Problemy etyczne niejawnej obserwacji uczestniczącej. Perspektywa antropologów społeczno-kulturowych i socjologów, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 18(2), s. 54–71 (https://doi.org/10.18778/1733-8069.18.2.03).
  • Ślęzak Izabela, 2020, Etyka w „niezbędniku badacza”. Kwestie etyczne w podręcznikach metod badań jakościowych, „Przegląd Socjologiczny”, 69(3), s. 11–36 (https://doi.org/10.26485/PS/2020/69.3/1).
  • Wyka Anna, 1993, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa.

Downloads

Download data is not yet available.

Podobne artykuły

1 2 3 4 5 > >> 

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.