Temporalne praktyki działkowców: Czas wolny, czas rodzinny, czas dla siebie

Abstrakt

Artykuł zawiera analizę relacji interpersonalnych warszawskich działkowców i działkowczyń w czasie wolnym spędzanym na Rodzinnych Ogródkach Działkowych im. Jerzego Waszyngtona. Działka, wraz z roślinnością i architekturą, jest traktowana jako medium zarządzania więziami społecznymi i negocjowania relacji rodzinnych. Ramy teoretyczne stanowią antropologia środowiska oraz antropologia i socjologia czasu wolnego (leisure studies), z naciskiem na koncepcje upłciowionego i fragmentarycznego czasu wolnego. Materiał empiryczny obejmuje piętnaście wywiadów pogłębionych i obserwacje terenowe z lat 2023–2024. Analiza pokazuje, że pobyt na działce pozwala jednocześnie na odskocznię od pracy reprodukcyjnej i realizację zróżnicowanych strategii zarządzania czasem, zależnych od płci i wieku badanych. Wyróżniono dominujące postawy rodziców z klasy średniej wobec czasu z dziećmi. Różnią się one orientacją na horyzont czasowy: teraźniejszości i przyszłości. Badanie wskazuje także na strategie osób starszych, które subwersywnie wykorzystują materialność ogrodu i własne ograniczenia jako zasoby służące nawiązywaniu nowych kontaktów i ograniczaniu doświadczenia samotności.

Korzystając z literatury na temat upłciowienia i fragmentaryzacji czasu wolnego, moim celem jest odpowiedź na pytanie, dlaczego moi rozmówcy/zynie  wybierają zajmowanie się działką jako formę rekreacji w kontekście ich codziennych obowiązków wobec bliskich. Interesuje mnie to, w jaki sposób działka pośredniczy w podtrzymywaniu i nawiązywaniu nowych kontaktów. Czy ogród działkowy może stanowić narzędzie ucieczki od relacji z innymi lub środek zaradczy, które umożliwia regulację, kontrolę międzyludzkich więzi? Mając na uwadze relację między pracującymi rodzicami a ich dziećmi, rozwinę także odpowiedź na pytanie o to, jakie symbole i znaczenia są podtrzymywane w obliczu braku czasu działkowców/zyń ROD „Waszyngtona”. Ostatecznie pytam o to, jakie obszary czasu - przeszłość, teraźniejszość, przyszłość - stanowi główną płaszczyznę odniesienia dla konceptualizacji czasu z bliskimi na działce.

Z badania wynika, że pobyt na działce umożliwia z jednej strony odskocznię od wykonywanej w domu pracy reprodukcyjnej, a z drugiej oferuje realizację różnorodnych strategii zarządzania czasem wolnym, które są uwarunkowane, między innymi, płcią rozmówców/czyń. To na kobietach najczęściej spoczywa obowiązek pracy opiekuńczej nad dziećmi, w związku z czym ich wypoczynek jest fragmentaryczny i „zanieczyszczony” innymi zajęciami. To działkowczynie spędzały więcej czasu z dziećmi na terenie ROD „Waszyngtona”, jednocześnie podejmując się przede wszystkim aktywności, które były wykonywane obok dziecka, lecz osobno (quantity time). 

Druga kategoria pracujących rodziców decydowała się wykorzystać rzadki, współdzielony z dzieckiem, czas na działce na stwarzanie wspomnień, które złożą się na przyszłą biografię pożądanego, przykładnego rodzica w oczach dziecka (quality time).  Wśród tej grupy, świadome spędzanie czasu „tu i teraz” jest mniej istotne niż inwestycja w przyszły wizerunek rodzica, wybieranie aktywności, których wartość jest oceniana przez pryzmat tego, co zostanie zapamiętane, a nie, co obecnie byłoby potrzebne bądź pożądane przez dziecko. 

Oprócz płci, ważną kategorią różnicującą wymiary spędzania wspólnego czasu na działce, był wiek. Doświadczające samotności emeryci i emerytki częściej decydowały się na podjęcie nowych kontaktów z działkowcami/czyniami bądź przechodnimi. W tym celu wykorzystywały zróżnicowane strategie: proaktywną uprawę roślin z myślą o obdarowaniu nimi  innych bądź wykorzystywanie wynikającej z wieku bezbronności i słabości fizycznej jako zasobu, pretekstu do nawiązania kontaktu z innymi. 

Ponadto kryterium wieku wskazywało na różnorodne rozumienie ogrodu działkowego jako miejsca odizolowanego od codziennego życia rodzinnego. Pracujący rodzice doceniali eskapistyczny aspekt działki, podczas gdy starsze osoby podejmowały się pracy w ogrodzie często z inicjatywy ich bliskich, którzy w ten sposób chcieli zapewnić własnym babciom lub dziadkom aktywne zajęcia i towarzystwo, w którym sami bliscy nie musieliby jednocześnie uczestniczyć. 

Za przejaw nowej wrażliwości z pogranicza antropologii i socjologii uważam użycie soczewki teoretycznej leisure studies do analizy doświadczenia czasu na działce. Podczas gdy obecne opracowania koncentrują się na ujęciu działki z perspektywy relacji z naturą, sieci żywnościowych, czy instytucjonalizacji, mnie interesuje właśnie czas wolny i sposoby budowania stylu życia poprzez korzystanie z ogródków działkowych.